Ukubaluleka Kwemfundo Isixhosa
Edna Muller-Lind
Ukubaluleka Kwemfundo Isixhosa
Ukubaluleka kwemfundo Isixhosa: Ukuqonda Indima ebalulekileyo yoLwazi kunye
noPhuhliso
ukubaluleka kwemfundo isixhosa akusoloko nje ngumbono wokufundela ukufumana
iziqinisekiso okanye imisebenzi, kodwa yinxalenye ebalulekileyo yophuhliso lomntu kunye
noluntu lwethu. Imfundo ngolwimi lwethu lwesiXhosa ibalulekile ukuze kugcinwe
inkcubeko, kubekho uqeqesho olusemgangathweni, kunye nokwandisa amathuba abantu
abanomdla wokuphumelela ebomini. Kweli nqaku, siza kujonga ukuba kutheni imfundo
ngesiXhosa ibalulekile, indlela esinokuthi ngayo siyixhase, kunye neendidi zenzuzo
ezidibeneyo nezisetyenziswa kubomi bethu bemihla ngemihla.
Ukubaluleka kwemfundo Isixhosa kwiNkcubeko nakwiLwimi
Imfundo ngolwimi lwakho lwendabuko, njengesiXhosa, ibalulekile ekuqinisekiseni ukuba
ulwimi lwethu alupheli. Ulwimi lusengumthombo ophambili wokukhula kwenkcubeko,
izithethe, neziganeko ezidluliselwa kwizizukulwana ezilandelayo. Xa sifundisa abafundi
ngesiXhosa, sibanika ithuba lokuba baqonde ngokunzulu imbali yabo, amagugu abo,
kunye nezithethe ezibenza bahluke kwabanye.
Ukugcina ulwimi luhlala lukhoyo
Njengoko amazwe amaninzi ejongene nokulahleka kolwimi lwabantu bomdabu,
ukufundisa isiXhosa kwiindawo ezisemaphandleni nakwizixeko kubalulekile ukugcina
ulwimi lwethu luhlala lungcwele. Imfundo isebenza njengesiseko sokukhuthaza ulwimi
olusemgangathweni, olusetyenziswa kuzo zonke iindawo zobomi ezifana nezemfundo,
urhulumente, kunye nezentlalo.
Ukukhuthaza ukuzazi kunye nokuzigqaja
Xa umntu efunda ngolwimi lwakhe, uyakwazi ukuziva enexabiso eliphezulu. Ukubaluleka
kwemfundo isixhosa kubonakala kwindlela oku kunokunceda abafundi bazive
bekhululekile kwaye bezazisa inkcubeko yabo. Oku kukhokelela ekubeni abantu
baphuhlise ukuzithemba okukhulu kunye nomoya wokuzimela.
Imfundo yesiXhosa njengesixhobo sokuphuhlisa uluntu
Imfundo ayisiyonto nje yomntu ngamnye; inegalelo elikhulu kuphuhliso loluntu lonke.
Ukufundisa isiXhosa kumabanga aphantsi nakumalunga nophando lusebenza ukuxhobisa
uluntu ngeendlela ezahlukeneyo.
Ukuphucula ukufunda nokubhala kwabantu abaninzi
Abantu abafunda ngolwimi lwabo lwendalo banokufunda ngokukhawuleza kwaye baqonde
lula izinto ezintsha. Oku kunceda ekwandiseni izinga lokufunda nokubhala, elinye lawona
mazinga abalulekileyo ekufuneka elandelwe kumazwe esiphuhlayo. Xa abantu beqonda
ulwimi lwabo kakuhle, bayakwazi ukusebenzisa ulwazi olufunyenweyo kwizifundo zabo
nakwimisebenzi yabo yemihla ngemihla ngokulula.
Ukwakha amathuba emisebenzi kunye nophuhliso lomnotho
Ukuba abantu banemfundo eqinileyo ngesiXhosa, banokusebenzisa ulwimi lwabo
njengesiseko sokufumana amathuba emisebenzi, ngakumbi kwimimandla efuna
abaqeqeshiweyo abathetha isiXhosa njengolwimi lokusebenza. Oku kudala amathuba
emisebenzi kwimimandla eyahlukeneyo efana nezo kwishishini, kumashishini amancinci
nakwiziko lezemfundo.
Izinto ezinokwenziwa ukuphucula imfundo ngesiXhosa
Nangona ukubaluleka kwemfundo isixhosa kusaziwa ngabaninzi, kusekho imingeni ethile
ekufuneka ijongwe ngayo ukuze kuphuculwe umgangatho wemfundo ngolwimi lwethu.
Nazi ezinye iingcebiso eziza kunceda ekunyuseni imfundo ngesiXhosa.
Ukubonelela ngezixhobo ezifanelekileyo zokufunda
Ukuze abafundi bafunde ngesiXhosa ngendlela efanelekileyo, kubalulekile ukuba babe
nezixhobo ezifanelekileyo ezifana neencwadi, iincwadi-zemfundo, neetafile zolwimi.
Ukusebenzisa iincwadi ezibhaliweyo ngesiXhosa kunye nezixhobo ezisebenzayo zokufunda
kuza kunceda abafundi bafumane ulwazi olusemgangathweni nolusebenzayo.
Ukuqeqesha ootitshala abakhululekileyo nabaqeqeshiweyo
Ootitshala kufuneka baqeqeshwe kakuhle ekusebenziseni isiXhosa njolwimi lokufundisa.
Oku kubalulekile ukuqinisekisa ukuba imfundo iyakhuthaza kwaye iyaxhasa abafundi xa
befunda. Ukuqeqesha ootitshala ngolwimi lwendalo kunokunceda ekuphuculeni imfundo
ngokubanzi.
Ukuxhasa iinkqubo zolwazi kunye neenkcubeko
Ukuze abantu bahlale bekhuthalele ukufunda ngesiXhosa, kubalulekile ukuxhasa iinkqubo
zolwazi ezifana nemiboniso yeTV, iiradiyo, kunye neefilimu ngesiXhosa. Le ndlela isebenza
njengendlela yokwandisa ulwazi kunye nokugcina ulwimi luhlala luphila.
Indima yemfundo yesiXhosa kwixesha elizayo
Njengoko uluntu lwethu luqhubeka nokutshintsha, imfundo yesiXhosa iya kuhlala iyinto
ebalulekileyo ekuphuhliseni abantu abazinikeleyo nabaphumelelayo. Ukubaluleka
kwemfundo isixhosa akuyi kuphela kwaye kuyaqhubeka nokuba sisixhobo sokukhuthaza
abantu ukuba bazive bekhululekile, bafune ulwazi, kwaye bafumane amathuba
emisebenzi.
Ukufundisa isiXhosa kwinqanaba eliphezulu nakumabanga aphantsi kuyakunceda
ekuphuhliseni izakhono zabantu, kuquka ukucinga ngokunzulu, ukuvelisa izisombululo,
kunye nokudibanisa uluntu. Ngokusebenzisa ulwimi lwethu njengesiseko semfundo, siya
kuqinisekisa ukuba uluntu lwethu luhlala lulungelelaniswe nemfuno zemihla ngemihla
kunye neenjongo ezinzulu zokuphuhlisa ubomi.
Ukubaluleka kwemfundo isixhosa akusoloko nje ngumsebenzi wabasemagunyeni okanye
ootitshala kuphela, kodwa sisicwangciso esibandakanya wonke umntu kuluntu. Xa sonke
sisazi indima yethu, singakwazi ukuxhasa imfundo ngesiXhosa ngendlela ephumelelayo,
sisindise ulwimi lwethu, sikhuthaze inkcubeko yethu, kwaye sakhe ikamva eliqaqambileyo
kubantwana bethu.
Kubalulekile ukuba sonke siqhubeke nokukhuthaza ukufunda ngesiXhosa, sisebenzise
ulwimi lwethu kwaye siwukhulise ukuze imfundo yethu ibe yinzuzo kumntu ngamnye
nakuluntu lonke. Ngale ndlela, siya kuqhubeka sikhula kwaye siqhubeke sikhumbula
ukuba ulwimi lwethu luyinxalenye ebalulekileyo yobuntu bethu.
Question
Answer
Yintoni ukubaluleka
kwemfundo kubomi bomntu?
Imfundo ibalulekile kuba inceda abantu bafumane
ulwazi, izakhono, kunye neendlela zokuphila
eziphucukileyo, ibavulela amathuba emisebenzi kunye
nempumelelo yobomi.
Kutheni sifanele siqinisekise
ukufundisa ulwimi lwesiXhosa
kwimfundo?
Ukufundisa isiXhosa kwimfundo kubalulekile ngoba
kusinceda sigcine inkcubeko yethu, sinxibelelane
ngcono, kwaye sifundise abantwana bethu ngokwethu
nangobuhlanga bethu.
Imfundo ingayiphucula njani
intlalo-ntle yomntu?
Imfundo yenza abantu babe nokuqonda okungcono,
bayazi amalungelo namalungelo abantu, kwaye
bakwazi ukuncedisa ekuvuseleleni uluntu lwabo.
Yeyiphi indima yemfundo
ekuphuhliseni uqoqosho
lwaseMzantsi Afrika?
Imfundo inceda ekuphuhliseni izakhono
zobuchwephesha nezolawulo, ukunceda abantu
bafumane imisebenzi engcono, ngaloo ndlela iphucula
uqoqosho lwelizwe.
Imfundo ikunceda njani
ukuphucula amakhono
okuxazulula iingxaki?
Imfundo ifundisa abantu ukucinga ngokuqonda,
ukusebenzisa ulwazi lwabo ukucinga ngeendlela
ezintsha, kunye nokwenza izigqibo ezifanelekileyo
kwizimo ezahlukeneyo.
Kutheni kubalulekile
ukufikelela kwimfundo kubo
bonke abantu?
Ukufikelela kwimfundo kubo bonke abantu kubalulekile
ukuze kuqinisekiswe ubulungisa, ukunciphisa
ubuhlwempu, kunye nokuphucula impilo kunye
namathuba abantu abaninzi.
Imfundo inegalelo njani
ekukhuleni komntu
ngokwengqondo nakwimoya?
Imfundo ivula iingqondo zabantu, ibenze bazive
bexhaswa, baziqonde, kwaye baphile ubomi
obuneenjongo, oku kunceda ukukhula ngokwengqondo
nangokwenkolo.
**Ukubaluleka Kwemfundo Isixhosa: Ukuqonda Indima Yayo Kwindlela Zophuhliso
LweNkcubeko Nezoqoqosho**
ukubaluleka kwemfundo isixhosa kubalulekile ekuqondeni indlela ulwimi lwesiXhosa
oludlala ngayo indima enkulu kwinkcubeko, kwezemfundo, nakwimizamo yokuphuhlisa
uluntu. Njengolunye lweelwimi eziphambili zaseMzantsi Afrika, isiXhosa asisiyiyo nje
indlela yokunxibelelana kodwa sisisixhobo esibalulekileyo sokugcina nokudlulisa ilifa
lemveli kunye nokwakha imfundo ezinzileyo nezihambelana nemeko zendawo. Le nqaku
ihlalutya ngokunzulu ukubaluleka kwemfundo ngesiXhosa, iinzuzo zayo, kunye nemfuno
yokuyivuselela ukuze ilungele iimeko zangoku kunye nekamva.
Inkcazo kunye nendima yemfundo yesiXhosa
Imfundo yesiXhosa ibhekisa kwinkqubo yokufundisa nokufunda ngolwimi lwesiXhosa,
olungelona kuphela ulwimi lokunxibelelana kodwa nokwazisa abafundi ngembali, amasiko,
nezithethe zabantu baseMzantsi Afrika. Ukubaluleka kwemfundo isixhosa kukhula kakhulu
xa sijonga indlela ulwimi olusetyenziswa ngayo ekufundiseni nasekufundeni, ngakumbi
kwiindawo apho isiXhosa sisetyenziswa njengolwimi lwendabuko.
Ukusetyenziswa kolwimi lwesiXhosa kwimfundo kusemthethweni kwaye kudlala indima
ebalulekileyo ekuqinisekiseni ukuba abafundi bayakwazi ukufunda nokwenza uphando
ngolwimi abalumkelayo nolubafutshane. Oku kuyanceda ekwandiseni ukuqonda kwabo
ngemixholo eyahlukeneyo, kusetyenziswa ulwimi olucacileyo nolufanelekileyo.
Imfundo yesiXhosa njengesiseko somfundi ophumeleleyo
Ukufunda nokufundiswa ngesiXhosa kunika abafundi ithuba lokuphuhlisa izakhono zabo
ngokwesiqhelo, nto leyo esebenzayo ekuphuculeni ukuqonda kunye nokugxila kwizifundo
ezahlukeneyo. Iingcali zemfundo ziye zafakaza ukuba abafundi abafunda ezikolweni apho
ulwimi lwabo lwendabuko lusetyenziswa ngokubanzi bafumana iziphumo ezingcono
kuphando, ngakumbi kwizifundo ezifuna ukuqonda okujulileyo ezifana nezibalo, isayensi,
nolwimi ngokwalo.
Ngaphandle koko, ukufundisa ngesiXhosa kunceda ekunciphiseni umngcipheko
wokuphulukana nolwimi lwasekhaya, nto ebalulekileyo ekugcineni inkcubeko kunye
nezithethe zabantu.
Ukubaluleka kwemfundo isixhosa kumphakathi nakwimpucuko
Xa sijonga ukubaluleka kwemfundo isixhosa kumphakathi, sifumana ukuba ulwimi
luyinxalenye ebalulekileyo yembutho yenkcubeko. Imfundo enolwimi lwesiXhosa iyanceda
abafundi ukuba baqonde kwaye babambe ngamandla amasiko abo, ezona mfundiso
zibalulekileyo zobomi, kunye nokubaluleka kokuzimela kwenkcubeko yabo.
Ukugcina nokudlulisa ilifa lemveli
Ngokufundisa ngesiXhosa, ulutsha lufundiswa ngemvelaphi yabo, iintsomi, imizekelo,
nezithethe ezibalulekileyo ezibandakanya ulwimi, obenza bazive benxulumene ngakumbi
nemvelaphi yabo. Oku kukhuthaza ukuzazi kunye nokuzingca ngolwimi lwabo, nto leyo
enegalelo ekuvuseleleni nasekugcineni inkcubeko yesiXhosa.
Indima yemfundo yesiXhosa ekuphuhliseni uqoqosho
Ukubaluleka kwemfundo isixhosa akugcini nje kwinkcubeko kuphela, kodwa kubalulekile
nakwimpumelelo yezemfundo kunye noqoqosho. Abantu abaneemfundo
ezisemgangathweni ngesiXhosa banethuba elingcono lokufumana imisebenzi, nokuba
kumashishini asekuhlaleni okanye kwizixhobo zoluntu.
Njengoko uqoqosho lwaseMzantsi Afrika luhlala luguquka, ukufundisa ngesiXhosa
kusivumela ukuba siqinisekise ukuba uluntu lwesiXhosa alushiywanga ngaphaya kolwazi
olufunekayo ukuze luphumelele kwimarike yomsebenzi.
Imingeni nokuphuculwa kwemfundo yesiXhosa
Nangona ukubaluleka kwemfundo isixhosa kukhulu, kukho imingeni ethile eyonakalisa
ukusebenza kwayo ngokupheleleyo. Enye yezona ngxaki ziphambili kukungabikho
kwezixhobo ezifanelekileyo zokufundisa ngesiXhosa, ngakumbi kwiindawo
ezisemaphandleni apho kukho umgudu omkhulu wokufikelela kwimfundo esezingeni.
Ukungabikho kwezixhobo ezifanelekileyo
Abafundi abaninzi bafunda ngezixhobo ezimfutshane okanye ezingaqhelekanga, nto leyo
eyenza kube nzima ukufumana ukuqonda okufanelekileyo. Ukubaluleka kwemfundo
isixhosa kukhuthaza ukuxhasa ababhali bezixhobo zemfundo ngesiXhosa, kunye
nokuphuhlisa iincwadi, iincwadi zabasebenzi, kunye nemithombo yeendaba
ezisemgangathweni.
Umfuno wokuqeqeshwa kwabafundisi
Umgangatho wemfundo yesiXhosa uphantsi kakhulu xa abafundisi bengafundwanga
ngokwaneleyo okanye bengabi nezakhono ezifanelekileyo zokufundisa ngolwimi
lwesiXhosa. Ukuphucula ukuqeqeshwa kwabafundisi kuyimfuneko ukuze kuqinisekiswe
ukuba ukufundisa kwenzeka ngendlela efanelekileyo, kwaye abafundi bafumana ukufunda
okusemgangathweni.
Izibonelelo zokusebenzisa isiXhosa kwimfundo
Ukuphucula ukuqonda: Ukufunda ngesiXhosa kuvumela abafundi ukuba baqonde
1.
ngokulula imixholo eyahlukeneyo yokufunda.
Ukukhuthaza ukuzingca ngolwimi nenkcubeko: Ulwimi lwendabuko lubalulekile
2.
ekwakheni ukuzingca nokuzazi kubafundi.
Ukuphucula iziphumo zemfundo: Iingcali zifumanise ukuba abafundi abafunda
3.
kolwimi lwabo lwasekhaya bafumana iziphumo ezingcono kwizifundo ezininzi.
Ukunciphisa ukungalingani kwemfundo: Ukusebenzisa isiXhosa kunceda
4.
ukunciphisa imingeni yokufunda yabantwana abavela kwiindawo ezisemaphandleni.
Ukuqhathanisa neminye imfundo yolwimi lwasekhaya
Xa siyiqhathanisa neminye imfundo yolwimi lwasekhaya eMzantsi Afrika, njengemfundo
yesiZulu okanye yesiVenda, sifumana ukuba imfundo yesiXhosa inokufana ngokubaluleka,
kodwa imeko yezixhobo kunye nokuqeqeshwa kwabafundisi inokwahluka
ngokuxhomekeke kwindawo. Oku kubonisa ukuba ukuxhasa ngemali kunye nophuhliso
lwemfundo yesiXhosa kuyimfuneko ukufezekisa iziphumo ezinzulu.
Ukubaluleka kwemfundo isixhosa akufanele kuthathelwe ingqalelo nje kuphela
njengolwimi lwasekhaya kodwa njengesiseko esiqinileyo sokuphuhlisa uluntu oluzinzileyo
noluphumelelayo. Njengoko iinzame zokuphucula imfundo ziqhubeka, kufuneka
kulandelwe indlela yokudibanisa ulwimi lwasekhaya nolwimi lwamanye amazwe ukuze
kufezekiswe imfundo epheleleyo kwaye ehambelana nemfuno zabafundi namhlanje.
ukubaluleka kwemfundo, imfundo yaseXhosa, imfundo kunye nophuhliso, izibonelelo
zemfundo, ukufunda isiXhosa, ukufunda nokuphuhlisa, imfundo yabantwana, ulwazi
lwemfundo, isixhosa kwimfundo, amathuba emfundo